Gwarancje prawne i stabilność instytucjonalna w realiach współczesnego państwa demokratycznego

Zakres badań

Przedmiotowy projekt naukowo-badawczy obejmował badania podstawowe rozumiane jako prace empiryczne i teoretyczne mające przede wszystkim na celu zdobywanie nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów bez nastawienia na bezpośrednie zastosowanie komercyjne – w szczególności obejmując badania dotyczące współczesnych wyzwań konstytucjonalizmu oraz relacji pomiędzy ochroną praw, bezpieczeństwem a stabilnością ustrojową.

Nasze analizy w ramach badań podstawowych obejmowały m.in.:

Zagadnienia rozproszonej kontroli konstytucyjności prawa przez organy sądów powszechnych: Przeanalizowaliśmy wyzwania konstytucyjne obecnej dekady związane z trwałą dysfunkcją Trybunału Konstytucyjnego oraz tzw. renesansem doktryny konieczności. Zbadaliśmy, w jaki sposób sądy powszechne – opierając się na normach konstytucyjnych – przejmują funkcje gwarancyjne nadrzędności ustawy zasadniczej poprzez incydentalną odmowę zastosowania niekonstytucyjnego przepisu ad casum. Podkreśliliśmy zarazem doniosłe znaczenie unijnych standardów orzeczniczych jako istotnej wskazówki interpretacyjnej. Problematyka elastyczności zatrudnienia a konstytucyjna zasada ochrony pracy:

Zgłębiliśmy problematykę relacji pomiędzy elastycznymi formami zatrudnienia a normami konstytucyjnymi. Przeanalizowaliśmy, w jaki sposób dynamiczne przemiany współczesnego rynku pracy i rozwój atypowych form zatrudnienia wpływają na osłabienie ochrony pracy oraz czy obecny stan prawny w wystarczający sposób chroni godność prawcownika. Zwróciliśmy szczególną uwagę na normatywną konieczność unifikacji minimalnych standardów ochronnych niezależnie od podstawy zatrudnienia.

Analiza relacji Konstytucji RP a penalizacji terroryzmu i cyberprzestępczości: Rozważyliśmy ramy prawne dla polityki karnej w obliczu współczesnych transnarodowych wyzwań i zagrożeń systemowych. Zbadaliśmy, w jaki sposób zasada proporcjonalności wyznacza granice dopuszczalnej ingerencji państwa w prawa jednostki przy wdrażaniu surowych instrumentów nadzorczych i karnych. Analiza wykazała, że środki prewencji i walki z cyberprzestępczością oraz terroryzmem muszą podlegać rygorystycznej kontroli pod kątem ich niezbędności i poszanowania praw podmiotowych.

Zagadnienia bezpieczeństwa narodowego a praw mniejszości w systemie Rady Europy: Podjęliśmy kompleksową analizę prawną granic derogacji oraz proporcjonalności na kanwie wybranych standardów systemowych. Zwróciliśmy uwagę na równowagę pomiędzy koniecznością ochrony bezpieczeństwa państwa a bezwzględnym przestrzeganiem praw mniejszości narodowych w ramach standardów konwencyjnych. Wskazaliśmy na konieczność zachowania adekwatnych proporcji przy wprowadzaniu nadzwyczajnych ograniczeń praw podmiotowych jednostki.

Konstytucyjne fundamenty wolności w świetle Pierwszej Poprawki Konstytucji USA: Dokonaliśmy dogłębnej analizy prawno-porównawczej Pierwszej Poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych, badając jej uniwersalne i dogmatyczne aspekty we współczesnym obrocie prawnym. Przeanalizowaliśmy ewolucję doktryny wolności słowa i wypowiedzi, badając granice dopuszczalnych ograniczeń konstytucyjnych w starciu z nowymi wyzwaniami technologicznymi i etycznymi współczesnego państwa demokratycznego. Wskazaliśmy na doniosłe znaczenie orzecznictwa sądowego w procesie wykładni gwarancji wolnościowych.

Aspekty ochrony zwierząt w europejskich ustawach zasadniczych: Przedstawiliśmy polskie rozwiązania konstytucyjne na tle prawnym standardów innych państw europejskich w zakresie humanitarnej ochrony zwierząt. Zbadaliśmy ewolucję pojęcia ochrony humanitarnej w jurysprudencji konstytucyjnej. Podkreśliliśmy konieczność dalszej harmonizacji przepisów w celu zagwarantowania skutecznej ochrony prawnej zwierząt.

Perspektywy prawa wyborczego wybranych państw europejskich: Omówiliśmy kierunki ewolucji ordynacji wyborczej oraz dogłębne wnioski, jakie polski system prawny może wyciągnąć z doświadczeń legislacyjnych innych krajów europejskich. Przeanalizowaliśmy mechanizmy gwarancyjne procesu wyborczego. Wskazaliśmy na kluczowe czynniki determinujące stabilność oraz demokratyczny charakter procedur głosowania.

Instytucjonalna rola konstytucyjna banku centralnego: Przeanalizowaliśmy pozycję ustrojową banku centralnego w państwach członkowskich Unii Europejskiej na przykładzie Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec. Zbadaliśmy zakres niezależności instytucjonalnej i funkcjonalnej organów monetarnych. Podkreśliliśmy znaczenie stabilności finansowej jako fundamentalnego elementu ustrojowego państwa.

Projekt obejmował również badania aplikacyjne (stosowane) rozumiane jako prace mające na celu zdobycie nowej wiedzy i nowych umiejętności, nastawione na opracowywanie nowych produktów, procesów lub usług, lub wprowadzanie do nich znaczących ulepszeń.

Uczestnicy projektu naukowo-badawczego

W ramach realizacji projektu naukowo-badawczego pragniemy złożyć najserdeczniejsze podziękowania wszystkim badaczom, którzy wnieśli swój cenny wkład w jego powstanie i rozwój. Ich zaangażowanie, wiedza oraz determinacja były kluczowe dla osiągnięcia zamierzonych rezultatów.

Poniżej prezentujemy listę Autorek i Autorów, którzy aktywnie brali udział w poszczególnych etapach prac badawczych:

1. Dominika Łapińska

2. Jacek Kwaśniewski

3. Artur Orzeł

4. Marta Puchniak

5. dr Paweł Siejak

6. Elżbieta Paździor-Słabek

7. dr Julia Szwiec

8. Mikołaj Włódecki

9. Piotr Wójtowicz

Potwierdzenie efektów badań

Efekty prowadzonych badań projektu naukowo-badawczego zostały opublikowane w formie monografii naukowej pt.: "Wyzwania współczesnego konstytucjonalizmu. Pomiędzy ochroną praw, bezpieczeństwem a stabilnością ustrojową / Challenges of Contemporary Constitutionalism: Between the Protection of Rights, Security, and Constitutional Stability", która ukazała się w 2026 roku nakładem wydawnictw Center for American & European Studies Publishing Press.

Prace naukowe będące zwieńczeniem badań uczestników projektu naukowo-badawczego przeszły pozytywną weryfikację naukową.

W gronie recenzentów znaleźli się wybitni eksperci i autorytety w dziedzinie prawa konstytucyjnego i euroepejskiego, co gwarantowało najwyższą jakość merytoryczną i naukową projektu:

• prof. UW dr hab. Piotr Bogdanowicz (Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warszawski)

• prof. UEK dr hab. Piotr Wiatrowski (Instytut Prawa, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

Przyjęty budżet, harmonogram i wygospodarowane zasoby pozwoliły osiągnąć cel projektu naukowo-badawczego. Wypracowane zostały nowe odkrycia, oparte na oryginalnych koncepcjach.

Chętnych do zapoznania się z efektami badań naukowych odsyłamy do pełnej treści książki (PDF) dostępnej na stronie internetowej Wydawcy: https://shorturl.at/sVfhd